TAMER ERGİN

1.SORU: Günümüzde ebeveynler ve eğitimciler; öğrencilerin akademik performanslarını değerlendirirken "Dikkat Eksikliği" sorunundan sıkça bahsediyorlar. Öncelikle nedir "Dikkat"?

Dikkat; belirli bir uyarıcı üzerine düşünmeye odaklanmayı ve diğerlerini görmezden gelmeyi içeren bilişsel bir süreçtir. Dikkat, çocuklara duyduğu ya da gördüğü şeylere seçici odaklanmayı ve konu dışı görüntü veya seslerle dağılmaya direnmeyi sağlar.  "Odaklanmış dikkat" bir şey üzerinde konsantre olmaktır. "Seçici dikkat", dikkatin dağılmasına direnmeyi ve odaklaşmanın zaman içinde devam etmesini desteklemeyi kapsar. Bu boyutlar birlikte çalışarak çocuğun dikkatini sağlar. Özetle, koridordan gelen sesleri, dışarıda oynayan öğrencileri ve yanında oturan diğer öğrencileri görmezden gelirken sınıfın önündeki öğretmene odaklanmak için dikkate ihtiyaç duyulur.

2.SORU: Öğrencilerde dikkatle ilgili olarak ortaya çıkan problemler nelerdir?
Dikkatle ilgili olarak ortaya çıkan problemler şu şekilde gözlemlenmektedir:

• Bir şey üzerinde birkaç dakikadan fazla çalışmada kısıtlı beceri
• Ödevlerde ilgili bakış açışına odaklanmada başarısızlık
• Sınıftaki ya da odadaki dikkat dağıtıcılara direnmekte güçlük yaşama
• Çabanın desteklenmemesi yüzünden tamamlanmamış işler
• Tamamlanmamış bilgilere dayanarak sorulara cevap verme eğilimi
• Soruya yanlış cevap verme eğilimi
• Yönergelerin sık sık unutulması yüzünden ödeve başlamada sorun yaşama
• Çabuk sıkılma
• Düzensiz ve kısa süreli çalışma
• Çalışırken dalıp gitme
• Rutin faaliyetlerde yönerge izlemekte zorlanma
• Sırada yatarak çalışma
• İşlem hızında yavaşlık. Bir ödevin bitirilmesinin saatlerce sürmesi
• Strateji kullanma yerine ezberleme eğiliminde olma
• Çalışma süresi uzadıkça dikkat performanslarında düşme yaşanmaktadır. Bunun sonucu olarak kalemiyle oynama, 5-6 kez kalemi elinden düşürme, şarkı söyleme gibi tepkiler gözlenmektedir.

3.SORU: Akademik çalışmalar sırasında "Dikkat Problemi"ne bağlı olarak ortaya çıkan durumlar nelerdir?

• Hikâyedeki olay dizilimlerini anlayamama
• Bölümlerde geçen ana fikri yakalayamama veya akılda tutamama
• Zihinden yapılan işlemlerde basamakları atlama, hesaplamadaki adımların kaybı, sırayı karıştırma
• Problemin çözümü sırasında bir adımı eksik bırakma, sıralamayı karıştırma, basamaklardan birini atlama vb…

4.SORU: "Dikkat Problemi" yaşayan öğrencilerin hangi davranışları desteklenmelidir?
Destek gerektiren bazı durumlara örnek vermek gerekirse:

• Organize edilmeden yarım yamalak tamamlanmış ev ödevleri
• Okunanın doğru yorumlanmasında başarısızlık ve sıklıkla yanlış işlem yapma
• Problem çözerken kullanılan matematik kurallarını birbirine karıştırma
• Ödev tamamlarken yardım almada başarısızlık
• Okul ödevleri için gereken materyallerde eksiklikler
• Ödevlere ya da akademik faaliyetlere nasıl veya nereden başlayacağına dair emin olamama

5.SORU: "Dikkati etkileyen etmenler" ve "Dikkatin etkilendiği etmenler" arasında farklılıklar var. Bu ikisi arasındaki farklar nelerdir? 
Günlük yaşam planında kitap okuma saati gibi özel bir zaman dilimi belirlemiş olan bir öğrenci; ne okuyacağına karar verdiğinde, ilk sayfanın bulunmasında ve her kelimenin çözümlenmesinde organize bir bilişsel işlem yapar ve bu planlı işlemler sırasında dikkat dağıtıcı şeyleri göz ardı ederek kitaba odaklanır. O noktada çevresindeki yetişkinlere"top patlasa duymaz" tanımını yaptırır. Çünkü o bu sırada kelimeleri çözmek, olayların dizilimi veya anlamına dayanan bilgileri kavramak için konsantre olmuştur. Kendisine yarattığı sihirli dünyadaki olayların ardıllığından kopmamaya ve hikâyenin örüntüsünü anlamaya çalışır. Böylece okuduğunu anlama ve yorum yapma şansını yakalayabilecek, olaylar arasındaki neden sonuç ilişkilerini anlayarak asıl vurgulanmak istenilen fikre ulaşabilecektir.

Her ebeveynin çocuğunda gözlemlemekten keyif alacağı bu akademik davranış biçiminin temelinde önemli bir "bilişsel işlev" vardır. "Dikkat" olarak tanımlanan bu bilişsel işlev sanıldığı gibi öğrencinin canı istediğinde sergilediği canı istemediğinde ise sergilemediği bir davranış biçimi değildir. Anne-babaların dikkat konusundaki en büyük yanılgıları bu durumda yaşanılan problemleri öğrencinin canının ders çalışmak isteyip istememesine bağlamalarıdır. Elbette motivasyonla ilgili bu durum öğrencilerin dikkat performansını etkiler. Ancak bu durum nedeniyle bir öğrenciye dikkat problemi var denilemez. Oysa her insan için geçerli olan bir başka genel bilgi vardır ki bizler güçlük yaşadığımız şeylerden uzak dururuz ve onlara yaklaşmak istemeyiz. Zorlandığımız şeyleri çabuk unuturuz, isteksiz davranırız, elimize almak istemeyiz, hep ertelemeye çalışırız.
O zaman şu sorunun yanıtını tam olarak verebilmeliyiz: Öğrencimiz akademik içerikli çalışmaları yapmak mı istemiyor? Yoksa yapmaya çalışırken yaşadıkları güçlükler nedeniyle uzak durmaya mı çalışıyor? Bu noktanın ciddiye alınması öğrencilerin doğru anlaşılması açısından oldukça önemlidir. Bu nedenle gerektiğinde uzmanlardan destek almaktan kaçınılmamalıdır.

6.SORU: Aileler; "Dikkat Eksikliği" sorunu yaşayan çocuklarına nasıl yaklaşmalılar? Neler öneriyorsunuz?
Listelenen problemler için öğrencilerinde organizasyon becerilerini geliştirmek ve onları daha aktif kılmak isteyen yetişkinler çocuklarına;

• Bir çalışmayı nasıl yaptığını anlattırmalı
• Çocuğun düşüncelerini söze dökmesi konusunda cesaretlendirmeli,
• Neden bazı yöntemlerin daha iyi olduğunu açıklatmalı
• Belirli bir düzende olan şeylerle çalışmaya teşvik etmeli
• Düzene dayalı olayları anlama konusunda destek olmalı
• Uyaranları sırasıyla algılama konusunda yardımcı olmalı
• Hareketleri sırasıyla uygulama konusunda teşvik etmeli 
• Öğrenci bir dahaki çalışma sayfasını yaparken ne yapacağını düşünmesi için desteklemelidir. 
Bu süreçte anne-babalar çocuklarıyla şu şekilde konuşmaya özen göstermelidir:

• "Bu sayfayı nasıl başardığını merak ediyorum, bana da anlatır mısın"?
• "Bu sayfaların hepsini bitirdiğinde neyi fark ettin?"
• "Bu sayfaları yapmanın doğru yolu nedir ve bu sana ne kazandırdı?"
• "Neden bu yöntemle yaptın, ne umuyordun?"
• "Bir dahaki sefer daha fazla doğru yapmak için nasıl bir tedbir almayı düşünüyorsun?"
• "Bugünkü çalışmanla ilgili ne düşünüyorsun?"
• "Bunun gibi problemlerde insanların hata yapma nedenleri nelerdir?"
• "Bunların zor olduğunu söylüyorsun bunları kolaylaştıracak başka yöntemler düşünelim" 
• "Ödevlerini organize etmek için özel defterler ve ajanda kullanabilirsin"
• "Bir soruya cevap vermeden önce durmasını ve düşünmesini öğrenmelisin"

Öğrencilerin Dikkat performanslarını olumsuz etkilememek adına ise şu ifadeler asla kullanmamalıdırlar:
"Beni dikkatle izle ve böyle yap"
"Bu doğru. Şimdi anlıyor musun?"
"Hata yaptın düzelt şimdi."
"Şu kolay yöntemi kullanmayı unutma."